ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ - ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΕΣ

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ - ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΑΝΤΟΥΡΙΟΥ

Η μικρή σημασία που δινόταν στους λαϊκούς οργανοπαίκτες και τα μουσικά τους όργανα, εξηγεί το λόγο για τον οποίο δεν καταγράφηκε ποτέ ο τρόπος κατασκευής του σαντουριού. Γενικά, τα όργανα της λαϊκής μουσικής κατασκευάζονταν παλαιότερα από τον ίδιο τον οργανοπαίκτη. Το ίδιο συνέβαινε και με τους παίχτες του σαντουριού. « Το σαντούρι το φτιάνομε και μόνοι μας. Αγοράζομε καρφιά και τέλια», εξομολογείται πρόσφυγας από το Αδραμύττιο της Μ. Ασίας. Σήμερα το σαντούρι στην Ελλάδα κατασκευάζεται από εμπειρικούς οργανοποιούς που αντιγράφουν κάποιο παλιό καλό όργανο ή κάποιο συγκεκριμένο καλό κατασκευαστή. Τα βασικά εξαρτήματα ενός σαντουριού είναι: η σκάφη ή ηχείο ή κουτί, τα κλειδιά, τα καρφιά,οι καβαλάρηδες ή γέφυρες και τα τέλια ή χορδές.

· ΣΚΑΦΗ - ΗΧΕΙΟ
Η αντίθετη τάση στο ξύλο και τις χορδές, οι αλλαγές της θερμοκρασίας και υγρασίας, απαιτούν μία γερή κατασκευή. Όσο πιο αδύνατη είναι η κατασκευή του σκελετού τόσο πιο συχνά ξεκουρδίζεται το σαντούρι. Στο τσέμπαλο, λόγω του μεγάλου του όγκου και την υπερβολική τάση των χορδών, χρησιμοποιούν ένα σύστημα υποστήριξης από μέταλλο. Το ηχείο, έχει σχήμα τραπεζοειδές και τα μέρη που το συνθέτουν είναι, ο πάτος ή πυθμένας, οι τραβέρσες, τα μπαλκόνια, τα υποστηλώματα, οι ψυχές και η οροφή ή καπάκι. Ο πάτος ή πυθμένας είναι φτιαγμένος από έλατο για τα περισσότερα σαντούρια και καρυδιά για το Περσικό.
Οι τραβέρσες 3 με 4 τον αριθμό, έχουν σχήμα καμπυλωτό, και στα άκρα είναι κομμένες με σωστές γωνίες για να υποδεχτούν τα μπαλκόνια. Στο Περσικό σαντούρι, το Ινδικό, Κορεάτικο, καθώς και στα παλιά σαντούρια οι τραβέρσες είναι ευθύγραμμες. Τα ξύλα που χρησιμοποιούνται είναι κυρίως έλατο, κυπαρίσσι ή καρυδιά. Οι τραβέρσες είναι καλά κολλημένες στο πυθμένα. Τα μπαλκόνια βρίσκονται στο δεξιό και αριστερό μέρος του οργάνου.
Για το δεξιό μπαλκόνι χρησιμοποιείται σφεντάμι, οξιά ή καρυδιά ακόμα και μουριά για το αριστερό μπαλκόνι.
Το ξύλο μπορεί να είναι συμπαγές ή σε φύλλα. Το συμπαγές ξύλο έχει το μειονέκτημα να ανοίγει από τη πίεση των κλειδιών.
Στο τσέμπαλο τα μπαλκόνια είναι επενδυμένα με μέταλλο. Στο δεξί μπαλκόνι τοποθετούνται τα κλειδιά και στο αριστερό, το κούτσουρο τα καρφιά. Στα σαντούρια των ανατολικών λαών (Περσικό, Ινδικό, Ταϊβάν), τα μπαλκόνια είναι κάθετα στις τραβέρσες. Το ίδιο παρατηρούμε και στα σαντούρια των λαών των ’λπεων μέχρι το 1800 περίπου. Κάθετα στις τραβέρσες και σε προϋπολογισμένες θέσεις, τοποθετούνται τέσσερις σειρές υποστυλωμάτων, που χρησιμεύουν για να πατά το καπάκι και τα καβαλαράκια. Ανάμεσα στα υποστυλώματα και τον πυθμένα τοποθετούνται μικρά ξυλάκια, οι ψυχές, που σκοπό έχουν να μεταφέρουν τον ήχο στο ηχείο, αλλά και να ενισχύουν τα υποστυλώματα στην πίεση που ασκούν οι χορδές. Στο Περσικό σαντούρι δεν υπάρχουν υποστυλώματα, ενώ στο τσέμπαλο οι ψυχές είναι κυλινδρικές με διάμετρο 2-2,5 cm, και τοποθετούνται σε μια λεπτή σανίδα έτσι ώστε οι γέφυρες οι ψυχές και ο πάτος να πάλλονται ελεύθερα. Στην οροφή του ηχείου τοποθετείται το καπάκι. Ενωμένες πλατειές σανίδες με ένα αυλάκι στη μια άκρη και μια προεξοχή στην άλλη, θηλυκώνονται και κολλιούνται με νερόκολλα (όχι με ψαρόκολλα) έτσι ώστε στο φως να μην υπάρχει καμιά χαραμάδα και η συνέχεια του ξύλου να είναι εξασφαλισμένη.
Είναι από τα πιο βασικά κεφάλαια στην οργανοποιία, διότι οι δονήσεις των χορδών δεν μπορούν από μόνες τους να μετακινήσουν μεγάλες ποσότητες αέρα και αρκετά γρήγορα ώστε να μπορέσουν αυτές να φτάσουν μέχρι το αυτί μας. Το πιο κατάλληλο ξύλο είναι αυτό των κωνοφόρων, διότι είναι ελαφρύ έχει παράλληλα νερά, και υπακούει και στις πιο ανεπαίσθητες δονήσεις. Τα νερά χρησιμεύουν σαν αυλάκια για να περνά η ενέργεια και να έχουμε δονήσεις. Πιο παλιά, το καπάκι γινόταν από ξύλο κυπαρισσιού, κάτι που τώρα γίνεται σπάνια. Το όρεγκον πάιν αφθονεί στην αγορά, αλλά έχει αποδεχθεί ακατάλληλο, διότι έχει μεγάλη πυκνότητα. Στο Περσικό σαντούρι το καπάκι είναι φτιαγμένο από καρυδιά και έχει πάχος 5-7 mm επειδή δεν υπάρχουν υποστυλώματα.
Στο πίσω μέρος κολλιούνται εγκάρσιοι δοκοί, τα «καμάρια», σε ορισμένες μεταξύ τους αποστάσεις και κάθετα προς τα νερά του ηχείου. Τα καμάρια είναι ξύλα στενά, στρογγυλεμένα, με νερά όσο πιο παράλληλα γίνεται και χωρίς ρόζους. Δύο λόγους έχει η ύπαρξή τους. Ο ένας είναι ότι συγκρατούν εγκάρσια το καπάκι. Ο άλλος είναι ότι η ενέργεια και οι δονήσεις μοιράζονται τέσσερις φορές πιο αργά, διότι τα νερά τους είναι κάθετα στα νερά του ηχείου. Όταν υπάρχουν τα καμάρια η δόνηση τρέχει το ίδιο γρήγορα, «μέσα από αυτά» και στην κάθετη διεύθυνση. Έχουμε λοιπόν μια εξομάλυνση στις δύο κατευθύνσεις. Στο καπάκι υπάρχουν δύο ή περισσότερα ηχητικά ανοίγματα και. Σκοπός των ηχητικών ανοιγμάτων είναι η βελτίωση της δόνησης και εκπομπής των αντηχήσεων του αέρα στο ηχείο. Στο Ελβετικό σαντούρι προσαρμόζονται τις περισσότερες φορές ροζέτες από ξύλο. Στα σαντούρια του Κωστάκη, Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου, παρατηρούμε ροζέτες από ξύλο.

· ΓΕΦΥΡΕΣ-ΚΑΒΑΛΑΡΗΔΕΣ
Απ' την αρχαία εποχή ασχολήθηκαν επιστημονικά με τη μελέτη των μουσικών φαινομένων. Ο Πυθαγόρας κατασκεύασε ένα μονόχορδο, τον κανόνα, και πειραματιζόταν τοποθετώντας μικρά ξυλάκια κάτω από τη χορδή. Με αυτό τον τρόπο διαπίστωσε ότι το ύψος του ήχου εξαρτάται κατά κάποιο τρόπο από το μήκος της χορδής Δηλαδή όταν ηχήσει μια τεντωμένη χορδή και αμέσως έπειτα το μισό της, τότε οι δύο αλλεπάλληλοι ήχοι σχηματίζουν ακριβώς μια οκτάβα. Απ' αυτά τα ξυλάκια, προέκυψαν οι γέφυρες ή καβαλάρηδες, που τοποθετούνται πάνω στο ηχείο. Με τη χρησιμοποίηση μίας γέφυρας πετυχαίνει κανείς διπλάσιους τόνους από τις χορδές. Στις μπάσες φωνές, οι χορδές πρέπει να είναι μακριές και να ηχούν σ' όλο τους το μήκος. Εφαρμόζοντας το πείραμα του Πυθαγόρα κατασκεύασαν σαντούρια με σταθερές γέφυρες, με κινητές και σαντούρια πού έχουν και τα δύο είδη γεφυρών. Στο Ελληνικό σαντούρι, το Ουγγαρέζικο τσέμπαλο, στο Ελβετικό hackbrett, οι γέφυρες είναι σταθερές. Στο Περσικό, και το Ινδικό, οι γέφυρες είναι ατομικές και μετακινούνται. Τα καβαλαράκια είναι φτιαγμένα από σκληρό ξύλο (σφεντάμι, οξιά) για να αντέχουν στην πίεση των χορδών και να μεταφέρουν τις δονήσεις των χορδών στο καπάκι που όταν δονηθεί παράγει ήχο. Κάθε καβαλαράκι, αποτελείται από τη βάση, τον κορμό και το κεφάλι. Στο κεφάλι, υπάρχει μια εγκοπή στην οποία τοποθετείται μπρούτζινη βέργα, πάνω απ' την οποία περνούν οι χορδές. Σε πολλά σαντούρια χρησιμοποιούνται και οι μονοκόμματες οδοντωτές γέφυρες.

· ΚΛΕΙΔΙΑ-ΚΑΡΦΙΑ
Στο δεξί μπαλκόνι τοποθετούνται τα κλειδιά (σπόνδυλοι), που είναι φτιαγμένα από ατσάλι και έχουν λεπτές σπειρωτές βόλτες. Το πάνω μέρος είναι κωνικό και έχει μια λεπτή τρύπα για να περνά η χορδή. Τα κλειδιά έχουν διάμετρο 5 mm και είναι δεξιόστροφα για το Ελληνικό σαντούρι και αριστερόστροφα για το τσέμπαλο. Στην Ελβετία παλαιότερα, τα κλειδιά γίνονταν από καρφιά που τα έστρεφαν σαν θηλιές ή τα χτυπούσαν και τα άνοιγαν σαν ουρά χελιδονιού. Στο αριστερό μπαλκόνι- κούτσουρο- τοποθετούνται τα καρφιά που συνήθως είναι από ατσάλι.

· ΧΟΡΔΕΣ
Πάνω από το καπάκι στερεώνονται οι χορδές, που ξεκινούν από τα μικρά καρφιά του αριστερού μπαλκονιού, περνούν πάνω απ' τα μαξιλαράκια και τις γέφυρες και καταλήγουν δεξιά στα κλειδιά του δεξιού μπαλκονιού. Για κάθε νότα- φωνή, αντιστοιχεί μία μέχρι πέντε ή και επτά χορδές που ηχούν σε ταυτοφωνία. Η ύψωση των χορδών ασκεί κατακόρυφη δύναμη στους καβαλάρηδες. Η τάση των χορδών είναι υπερβολικά μεγάλη αφού μια χορδή μπορεί να ασκήσει πίεση 60-80 κιλά. Από μετρήσεις που έγιναν σε ένα τσέμπαλο Bohak που έχει 4-5 οκτάβες, η συνολική πίεση είναι περίπου 10,200 κιλά. Στο ελληνικό σαντούρι, χρησιμοποιούνται τρία είδη χορδών. Για τη μεσαία περιοχή μπρούτζος ή χαλκός, για τη πρίμα περιοχή συνήθως ατσάλι και για τη μπάσα και κόντρα μπάσα περιοχή «ντυμένες» χορδές με διαφορετικό πάχος στο ατσάλι και το χαλκό. Στα παλιά Ελβετικά σαντούρια χρησιμοποιούσαν χορδές από σίδερο, ενώ σήμερα χρησιμοποιούν χάλυβα και μπρούτζο. Στο Περσικό σαντούρι οι πρίμες είναι από μπρούτζο και οι μπάσες από χάλυβα. Στο τσέμπαλο, στη μεσαία και πρίμα περιοχή χρησιμοποιούν ατσάλι και στη μπάσα και κόντρα μπάσα περιοχή «ντυμένες».

· ΜΑΞΙΛΑΡΑΚΙΑ
Πάνω στα μπαλκόνια και προς το μέρος του ηχείου, βρίσκονται τα μαξιλαράκια που είναι από ξύλο και μπρούτζο ή μπρούτζος ημιστρόγγυλος ή κωνικός. Πάνω τους περνούν οι χορδές. Στα σαντούρια που οι γέφυρες είναι σταθερές, μετακινούμενα μέσα ή έξω, βοηθάνε στη διόρθωση των μικρών αποκλίσεων του ήχου, την ώρα του κουρδίσματος.

ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΕΣ
Το σαντούρι υπήρξε ένα απ' τα βασικά όργανα της Σμυρναϊικης κομπανίας. Η κατασκευή του γινόταν είτε από τον ίδιο τον παίκτη ("το σαντούρι το φτιάνομε και μόνοι μας. Αγοράζομε καρφιά και τέλια" εξομολογούνται πρόσφυγες από το Αδραμύτιο της Μ. Ασίας -ΚΑΡΑΚΑΣΗ ΣΤ. "ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ" σελ.159), είτε από συγκεκριμένα οργανοποιεία όπως το «ΟΡΓΑΝΟΠΟΙΕΙΟΝ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΟΠΩΛΕΙΟΝ» του ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΙΟΥ, που ιδρύθηκε στη Σμύρνη το 1878. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, όσοι κατασκευαστές και παίκτες του σαντουριού έφθασαν στην Ελλάδα, εξακολουθούν να κατασκευάζουν σαντούρια. Ονομαστοί κατασκευαστές υπήρξαν:

+Ευάγγελος Ζαφειρόπουλος πατέρας του Γιάννη
+ Γιάννης Ζαφειρόπουλος ή Γιαννάκης: ήρθε από τη Σμύρνη με τη Μικρασιατική καταστροφή. Φαίνεται ότι έμαθε την τέχνη του σαντουροποιού από τον πατέρα του.
+ Χρήστος Χρυσαφάκης ή Φυστιξής.
+ Κων/νος Κωνσταντόπουλος ή Κωστάκης: Σύμφωνα με τις πληροφορίες που μου έδωσε ο εγγονός του Βασίλης Παπαδογιάννης το έτος 2000, ο Κωστάκης καταγόταν από τα Λαγκάδια της Τρίπολης (όχι από τη Λέρο, και ούτε ήταν πρόσφυγας από τη Ρουμανία όπως έγραψα στις προηγούμενες εκδόσεις). Διατηρούσε οργανοποιείο στην Αθήνα, Πρωτογένους 4 στου Ψυρρή. Απέθανε το 1935.
+ Λουκάς Μπέρτος.
+ Εμμανουήλ Παπαζαχαρίου: Παγκράτι, συνοικία Κοπανά (κατασκευή σαντουριού Παπαγεωργίου Ιωάννη, Καλάβρυτα-Πάτρα).
+ Νικολαΐδης: κατασκευή σαντουριού Αριστοτέλη Μανωλιού, Σάμος.
+ Αφοί Ναδάλοι: Χίος, μουσικά όργανα. Η ετικέτα υπάρχει στο σαντούρι του Ερμόλαου Κόνσολα.
+ Γεώργιος Μωραϊτης ή Φουρκουμάς: Σαντουροποιός και μουσικός (κλαρίνο), Αγ. Δημητρίου 12, Ψυρρή, Αθήνα.
+ Βλαχόπουλος Δημήτης: κατασκευαστής σαντουριού Αλεξάνδρου Ανδρέα, 1936.
+ Πέτρος Κόντος (1931-1988)
+ Σταύρος Τούτουλας: Δράμα.
+ Γκαραβέλης Αλέκος (1914-2000), Αθήνα. Έπαιζε τσίμπαλο.
+ Γάτης Βενιζέλος, Κάλυμνος.

Σήμερα σαντούρια κατασκευάζουν -Βυτζιλαίος Αθήνα, τηλ 210-2135995
-Καραουλάνης Δημήτρης, Βόλος
-Μαμάης Σπύρος, Αθήνα, τηλ. 210-3304198
-Μπαλάσκας Κώστας, Αφίδναι Αττικής, τηλ.22950-22997, 6978264582
-Μπράς Θεόφιλος, Αθήνα τηλ. 210-2311429

» Αρχική