ΗΧΟΓΡΑΦΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ
ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΑΤΖΕΛΗΣ «ΒΕΒΑ»
ΣΑΝΤΟΥΡΙ - ΤΣΙΜΠΑΛΟ

Ο Γιώργος Χατζέλης στο σαντούρι. Αμπελικό Λέσβου 1961-62

Η ιστορία της νεοελληνικής μετανάστευσης στην Αμερικανική Ήπειρο, ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα και κορυφώθηκε την εικοσαετία 1900-1920. Οι συνθήκες ζωής των Ελλήνων της εποχής και ιδιαίτερα της αγροτιάς, ήταν άθλιες. Περίπου 25.000 άνθρωποι ετησίως εγκατέλειπαν την Ελλάδα και ξεκινούσαν για τη «γη της επαγγελίας» που υποσχόταν πλούτη, ευημερία και πολλές ευκαιρίες.

Οι Έλληνες που μετανάστευαν για την Αμερική, έφθαναν στον Πειραιά και με υπερωκεάνια πλοία ταξίδευαν για τον τόπο προορισμού. Οι συνθήκες διαβίωσης κατά τη διάρκεια του ταξιδιού ήταν «φρικτές», αφού οι μετανάστες θεωρούνταν «φορτίο». Η διάρκεια του ταξιδιού ξεπερνούσε τις 25-28 ημέρες. Καθώς το πλοίο αγκυροβολούσε κοντά στο λιμάνι της Νέας Υόρκης στο Ellis Island, το νησί των ελπίδων και της αγωνίας, της ολοκλήρωσης των πόθων και της ματαίωσης των ονείρων, η ταλαιπωρία των μεταναστών συνεχιζόταν μέχρι να τελειώσει ο έλεγχος και η καταγραφή τους. Στη συνέχεια, τους μετέφεραν με πλοίο στο λιμάνι της Νέας Υόρκης για να περάσουν από τελωνειακό έλεγχο και να φύγει ο καθένας για το τελικό του προορισμό.

Τη «γη της επαγγελίας», ονειρεύτηκαν κάτοικοι απ όλα τα μέρη της Ελλάδας, στεριανής και νησιωτικής. Ο Γεώργιος Χατζέλης, ήταν ένας απ τους Λέσβιους μετανάστες που ταξίδεψε με το πλοίο «Βασιλεύς Κωνσταντίνος» στη μακρινή Αμερική για να πραγματοποιήσει όνειρα και επιθυμίες. Ο Γιώργος Χατζέλης, «Βέβα1» ή «Χαχίνα2» (1892 ή 1895 -1973), γεννήθηκε στο Ακράσι Πλωμαρίου Λέσβου. Μόλις τελείωσε το δημοτικό σχολείο, πήγε στη Βρίσα για να μάθει σαντούρι. Για να συμπληρώσει τις γνώσεις του, πήγε απέναντι στα τότε Ελληνικά Μοσχονήσια, για να μάθει μουσική ανάγνωση και γραφή. Το 1915 έφυγε για την Αμερική. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που υπάρχουν στην ιστοσελίδα www.ellisisland.org, τα στοιχεία του επιβάτη-μετανάστη Γιώργου Χατζέλη είναι:

First Name: Georges
Όνομα Γεώργιος
Last name: Chatzelis
Επώνυμο Χατζέλης
Ethnicity: Greek
Εθνικότητα Ελληνική
Last Place of Residence: Mitilini, Greece
Τελευταία κατοικία Μυτιλήνη-Ελλάδα
Date of Arrival: Aug 24, 1915
Ημέρα άφιξης 24 Αυγούστου 1915
Age at Arrival: 23y
Ετών κατά την άφιξη 23 ετών
Gender: M Marital Status: S
Φύλλο: ’νδρας, Οικογενειακή κατάσταση: άγαμος
Ship of Travel: Vasilefs Constantinos
Πλοίο ταξιδιού : Βασιλεύς Κωνσταντίνος
Port of Departure: Piraeus
Λιμάνι αναχώρησης: Πειραιά

Στην Αμερική σύμφωνα με τα παραπάνω στοιχεία έφθασε στις 24 Αυγούστου 1915, σε ηλικία 23 χρόνων. Γνωρίσθηκε με τους μουσικούς παίζοντας σαντούρι και τσίμπαλο. Δεξιοτέχνης καθώς ήταν παίζει σε συγκροτήματα Ρουμάνων, Ούγγρων και Ελλήνων μουσικών. Γνωρίζεται με τον κλαρινίστα Αντώνιο Σακελλαρίου και τον Ηπειρώτη βιολιστή Αλέξη Ζούμπα και ηχογραφεί για λογαριασμό της Victor Talking Machine Co και της Columbia.
Ο φωνόγραφος είχε μπει για τα καλά στη ζωή των ανθρώπων της εποχής με ηχογραφήσεις σκοπών και τραγουδιών. Η ανακάλυψη του «φωνόγραφου» ή της «ομιλούσας συσκευής»- όπως διαφορετικά αποκαλούσαν-, ανήκει στον Αμερικανό Τόμας Έντισον (Thomas Edison,1847-1931) και έγινε στις 19/2/1878. Η συσκευή του φωνόγραφου στη μια πλευρά είχε ένα κοντό χωνί, το μεγάφωνο, με άνοιγμα προς τα πάνω και στην άλλη πλευρά μια βελόνα. Η εγγραφή γινόταν σε κυλίνδρους από κερί. Η συσκευή λοιπόν μπορούσε να καταγράφει και να αναπαράγει τον ήχο.
Δέκα χρόνια αργότερα ο επίσης Αμερικανός Emil Berliner (1851-1929), επινόησε με βάση τη συσκευή του Έντισον, μια άλλη ομιλούσα συσκευή που ονόμασε γραμμόφωνο (Gramophone), και που αντί για κέρινο κυλίνδρο χρησιμοποιούσε μια κυκλική πλάκα (δίσκο) από μίγμα γομαλάκας (shellac) για να αποτυπώνει και να καταγράφει τον ήχο.

Το 1888 γράφτηκε για πρώτη φορά λόγος με ανθρώπινη φωνή και τραγούδι σε φωνόγραφο για να αρχίσουν από το 1890 οι πολλαπλές αντιγραφές που μπορούσαν να γίνουν με τη χρήση μιας σειράς μηχανημάτων ή αντιγράφοντας από μια συσκευή σε άλλη. Έτσι δημιουργήθηκε η δισκογραφική φωνογραφία η οποία διαδόθηκε γρήγορα και αποτέλεσε τότε το μοναδικό σύστημα διάσωσης, διάδοσης, καταγραφής και αναπαραγωγής του λόγου, της μουσικής και του ήχου.
Ο Έντισον ίδρυσε το 1885 στην Αμερική την εταιρεία δίσκων γραμμοφώνου 78 στροφών με την επωνυμία Edisons North American και ηχογραφούσε σε κυλίνδρους. Το 1896 ίδρυσε τη Phonograph Co Edison. Η Columbia ιδρύθηκε το 1888 και ήταν κλάδος της Edisons North American Phonograph. Το 1894 πουλήθηκε στην American Gramophone Co και το 1897 άνοιξε γραφεία στο Παρίσι και Λονδίνο.

Από το 1902 άλλαξε τεχνολογία και από κυλίνδρους ηχογραφούσε σε δίσκους στο εργοστάσιο που άνοιξε στο Bridgeport των Ηνωμένων Πολιτειών. Οι ηχογραφήσεις που έγιναν στην Αμερική 3 έχουν αρίθμηση από 56000-F μέχρι τον αριθμό 56390-F και άρχισαν το 1923 και τελείωσαν στα τέλη του 1939. Μέσα στη σειρά αυτή περιλαμβάνονται και ανατυπώσεις δίσκων που ηχογραφήθηκαν στην Ελλάδα (1926-1930).
Το 1901 ιδρύθηκε στο Camden (New Jersey) των Ηνωμένων Πολιτειών από τον Eldridge Johnson, μια καινούργια φωνογραφική εταιρεία, η Victor Talking Machine Co που έγινε μια από τις μεγαλύτερες δισκογραφικές εταιρίες στον κόσμο και που μαζί με την The Gramophone Co και Odeon, διαχειρίστηκαν την μουσική δραστηριότητα του 20ου αιώνα.

Οι Ελληνικές δημιουργίες που τυπώθηκαν από τη VICTOR έχουν τις παρακάτω σειρές:
12 ιντσών V62000-63999 General Ethnic 1908-1912
12 ιντσών V67000-67999 General Ethnic 1914-1916
12 ιντσών V72000-73999 General Ethnic 1917-1923
12 ιντσών V59000-59102 General Ethnic 1928-1929
12 ιντσών V68000-68999 General Ethnic 1908-1929
V 58000-V-58118 Ελληνική σειρά 1929-1932
V 8000-V-8023 Ελληνική σειρά 1924-1932 κ.α.

Στη συνέχεια ιδρύθηκαν πολλές άλλες δισκογραφικές εταιρείες και ηχογραφήθηκαν πολλές Ελληνικές δημιουργίες. Από το 1893 μέχρι το 1942 έχουν εκδοθεί 1.124 δίσκοι των 78 τροφών και έχουν αποτυπωθεί 2.248 μουσικά και άλλα θέματα (εκκλησιαστικοί ύμνοι, εθνικά εμβατήρια, κωμικά έργα, Καραγκιόζης κ.α). Ο Γιώργος Χατζέλης, ως δεξιοτέχνης σαντουριέρης και τσιμπαλίστας πήρε μέρος σε ηχογραφήσεις που πραγματοποιήθηκαν τις 31 Αυγούστου 1927 στο Camden, NJ, με τον κλαρινίστα Αντώνιο Σακελλαρίου για λογαριασμό της δισκογραφικής εταιρείας VICTOR. Στις ηχογραφήσεις αυτές έπαιξε τσίμπαλο. Τα στοιχεία των ηχογραφήσεων είναι τα παρακάτω:.
Antonios Sakellariou

CVE 39487-1 Oules I Dafnes - Tsamiko V1 68876 (12'')
CVE 39488-2 Kakia Gitonisa - Tsamiko V1 68947 (12'')
CVE 39489-1 Prevezana-Tsamiko V1 68915 (12'')
CVE 39490 -1 Beratianos Sirtos V1 68876 (12'')
CVE 39491-2 Mavro Gemeni- Sirtos V1 68947 (12'')
CVE 39492-1 Paraskevoula - Sirtos V1 68915 (12'')

George Hatzeles - cym Camden, NJ August 31, 1927
Ο Αντώνιος Σακελλαρίου ηχογράφησε 12 σκοπούς και τραγούδια στη φωνογραφική εταιρεία Orth (Όρθοφων) τον Μάρτιο, τον Απρίλιο και τον Οκτώβριο του 1928. Χρησιμοποιεί τσίμπαλο χωρίς να αναφέρει το όνομα του μουσικού. Στις ηχογραφήσεις περιλαμβάνεται ο «Πολίτικος συρτός», «Απτάλ χαβασί-ζεϊμπέκικο», το «Τσαγαλάκι-συρτό» κ.α.. Αν σ αυτές τις ηχογραφήσεις παίζει τσίμπαλο ο Γιώργος Χατζέλης, παραμένει αδιευκρίνιστο. Ηχογραφήσεις πραγματοποίησε και με τον Ηπειρώτη βιολιστή Αλέξη Ζούμπα για λογαριασμό της φωνογραφικής εταιρείας VICTOR. Τα στοιχεία των ηχογραφήσεων είναι: Alexis Zoubas

CVE 39981-2 Arvanitiko V1 59038 (12'')
CVE 39982-2 Guegas V1 59038 (12'')
CVE 39983-1 Smantaka V1 68877 (12'')
CVE 39984-2 Doena V1 68877 (12'')

George Hatzeles - cym NY August 17, 1927

Ο Αλέξης Ζούμπας, ηχογράφησε το 1928 για λογαριασμό της φωνογραφικής εταιρείας Columbia. Η πληροφορία του καταλόγου αναφέρει την ένδειξη (as before) που σημαίνει ότι ο Χατζέλης συμμετείχε και σ αυτές τις ηχογραφήσεις. Τα στοιχεία των ηχογραφήσεων είναι τα παρακάτω:
Alexis Zoumbas

W 205743-2 Tzamara Arvanitiko Co 56094-F, 11658 (12'')
W 205744-2 Syrtos Sta Dyo Co 56094-F, 11658 (12'')
W 205745-2 Berati Syngathisto Co 56093-F, 11657 (12'')
W 205746-2 Selfo-Syrto Giannotiko Co 56093-F, 11657 (12''), Phalirea AF91(33)

As before NY January 1928

Το 1928, 25 Ιανουαρίου και 14 Φεβρουαρίου, ο Αλέξης Ζούμπας ηχογράφησε και πάλι για τη φωνογραφική εταιρεία VICTOR. Στο κατάλογο υπάρχει η ένδειξη as before (όπως και προηγουμένως), που σημαίνει ότι ο Χατζέλης συμμετείχε και σ αυτές τις ηχογραφήσεις. Τα στοιχεία των ηχογραφήσεων είναι τα παρακάτω:
Alexis Zoubas

CVE 41642-1 Potamia V1 V-58021 (12'')
CVE 41643-2 Gaitanaki V1 V-58021 (12'')
CVE 41644-1 Strotos V1 V- 58027 (12'')
CVE 41645-2 Artino Tsamiko V1 V-58027 (12'')
As before NY January 25, 1928

Alexis Zoubas

CVE 41732-2 Skizo Rizo Mor Panagia V1 V-58087 (12'')
CVE 41733-1 Papadopoula V1 V-58087 (12'')
CVE 41734-2 Rast Taxim V1 V-76001 (12'')
CVE 41735-2 Hetzaz Taxim V1 V-76001 (12'')
As before Camden, NJ February 14, 1928
Το 1929 ο Γιώργος Χατζέλης εγκαταλείπει την Αμερική και επιστέφει στο Ακράσι όπου και παντρεύεται την Παραδείση Γεωργίου Νικολιά με την οποία απέκτησε πέντε παιδιά. Παράλληλα πλαισιώνει τη κομπανία του χωριού και παίζει σαντούρι με τις καλύτερες κομπανίες του νησιού. Μανιώδης σαντουριέρης και καλός μουσικός είχε ένα ξεχωριστό παίξιμο που το ζήλεψαν και το μιμήθηκαν ο Νίκος Καλαϊτζής (Μπινταγιάλας) και ο Γιάννης Σουσαμλής (Κακούργος). Και οι δυο αναφέρονται με σεβασμό στο μεγάλο τούτο δάσκαλο του σαντουριού.

Γλέντι στο Ακράσι 1972. Στο σαντούρι ο Γιώργος Χατζέλλης. Τον πλαισιώνουν οι μουσικοί (από αριστερά) Νικόλαος Κουμπάς βιολί, Γρηγόρης Μαυροθαλασσίτης τύμπανο, Κων/νος Γρηγ. Μαυροθαλασσίτης ακκορντεόν, Γιάννης Β. Βερβέρης βιολί, Κων/νος Νικ. Μαυροθαλασσίτης κλαρίνο (αρχείο Χριστόφορου, Γεωργ. Χατζέλλη)

Ο Χαρίλαος Ρόδανος, αναφέρει σε αδημοσίευτη συνέντευξη, ότι έπαιξε πολλές φορές με το Γιώργο Χατζέλη. Τον θαύμαζε για το παίξιμό, τις γνώσεις και τη μετριοφροσύνη του. «έπαιζα και σε ότι έπαιζα ακολουθούσε. Το πρωί που πίναμε καφέ με συμβούλευε και με διόρθωνε σε ότι θεωρούσε ότι έπαιζα λανθασμένα. Έπαιρνε μια σελίδα πενταγράμμου και μου έγραφε τη μελωδία όπως πραγματικά την γνώριζε». Ο Παναγιώτης Μουτζούρης, «Γαλίπα», κάτοικος Νεοχωρίου, έπαιζε κλαρίνο. Μου είπε πως έπαιξε πολλές φορές με το Γιώργο Χατζέλη. «Εκεί που παίζαμε μας έκανε νόημα να σταματήσουμε. Έπαιζε "χόρες" και σκοπούς που δεν τους είχαμε ξανακούσει».

Ο Νίκος Κουμπάς, τραγούδι και βιολί, μου είχε πει πως «ότι τραγούδι έπαιζε το ραδιόφωνο, το άκουγε και το έγραφε στο πεντάγραμμο». Ο φιλόλογος και συγγραφέας Γιάννης Κοντέλλης, στο βιβλίο του «Τo Ακράσι Λέσβου Β'», κεφάλαιο «Η ΒΕΒΑ», γράφει: «Ήταν προικισμένος και με μελωδική φωνή τενόρου, και αποτελούσαν σαντούρι και φωνή, ένα θαυμάσιο ντουέτο. Τραγουδούσε και έπαιζε (από) κλέφτικο μέχρις άριες από όπερα. Πάντα τον παρακαλούσα και πάντα μου έπαιζε την άρια «φτερό στον άνεμο» από το Ριγολέτο του Βέρντι!».

Πολλές αναφορές μπορούν να γραφούν για το σαντουριέρη - μουσικό Γιώργο Χατζέλη. Δυστυχώς, οι ηχογραφήσεις που έκανε στην Αμερική είναι ερμητικά κλεισμένες στα αμπάρια των συλλεκτών και δεν μας επιτρέπουν να γευτούμε το πλούσιο παίξιμο του.

Σημείωσεις
1.«Αν τον ονόμαζες κύριο Γιώργο Χριστοφόρου Χατζέλλη τον μείωνες. Μόνο αν τον έλεγες «Η Βέβα» τότε τον αποκαθιστούσες στο ύψος που του άξιζε..». Γ. Κοντέλλης «Τo Ακράσι Λέσβου Β'».
2.«Χαχίνα» ήταν το «παρανόμι» του πατέρα του, Χριστόφα Χατζέλλη. Γ. Κοντέλλης «Τo Ακράσι Λέσβου Β'».
3.Με την εξάπλωση του φωνόγραφου σε Ανατολή και Δύση, έγιναν πολλές ηχογραφήσεις. Το 1900 η Grammophone Co, ηχογράφησε ελληνικά τραγούδια στην Κωνσταντινούπολη. Ο Γάλλος Humbert Pernot, ηχογράφησε σε κυλίνδρους 114 παραδοσιακά τραγούδια της Χίου. Ηχογραφήσεις ακόμα έγιναν στη Σμύρνη, στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, στη Θεσσαλονίκη κ.α. Ο Αριστομένης Καλυβιώτης, μας πληροφορεί σε σχετικό άρθρο του στο Λαϊκό τραγούδι, ότι στις 13 Σεπτεμβρίου του 1901 ηχογραφήθηκαν στη Λέσβο τρία ελληνικά τραγούδια για λογαριασμό της Kaiserliche Akademie der Wissenschaftien της Βιέννης από τον Paul Kretschmer. Τα τραγούδια τραγούδησε ο ψάλτης Μιχάλης Ευθυμιάδης που καταγόταν από το Αλατσχάμι, πόλη κοντά στην Σαμσούντα της Μαύρης Θάλασσας.
Σημείωση: Ένα από τα σαντούρια του Γιώργου Χατζέλλη, βρέθηκε στα χέρια του Πάνου Κοντέλλη, επιχειρηματία της FORD, ο οποίος το δώρισε στο Λαογραφικό Μουσείο Ακρασίου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ - ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ:
1) «Οι Φωνογραφητζήδες», Πρακτικών μουσικών εγκώμιο, Διονύσης Δ. Μανιάτης, Αθήνα 2001
2) Richard K Spottswood USA, Ethnic Music on Records. A Discography of Ethnic Recording Produced in the United States, 1893 to 1942, Volume 3, Eastern Europe
3) «Μυτιληνιό Σαντούρι», Δ.Β.Κοφτερός 1998
4) Ιστοδελίδα www.ellisisland.org\
5) Η Ελληνική Μετανάστευση στην Αμερική www.auth.gr
6) Λαϊκό Τραγούδι «Τρεις Ελληνόφωνες ηχογραφήσεις στην Μυτιλήνη το 1901» Αριστομένης Καλυβιώτης.
7) «Σμύρνη-Η μουσική ζωή». Αριστομένη Καλυβιώτη, Αθήνα 2003.
8) «Το Ακράσι της Λέσβο» τόμος Β', Ιστορικά - Ηθογραφικά - Ενθυμήματα, Γιάννη Γεωργ. Κοντέλλη, τ. Λυκειάρχη, Μυτιλήνη 1999.

Αθήνα 17 Δεκεμβρίου 2007
Δημήτρης Β. Κοφτερός
Μουσικός - Συγγραφέας

» Αρχική